Wiedza pojęciowa, faktograficzna i proceduralna

Dostępną wiedzę możemy rozróżniać biorąc pod uwagę jej poziom abstrakcyjności (uogólnienia) lub też pochodzenie. Z tego punktu widzenia wyróżniamy wiedzę obserwacyjną (protokolarną wiedzę o faktach) – pochodzącą z obserwacji rzeczywistości oraz wiedzę pojęciową, wprowadzającą poprzez rozumowe jej ujęcie porządek klasyfikacyjny do świata zaobserwowanych faktów i zdarzeń.

Wiedza pojęciowa

Znaczna część wiedzy zawarta jest w pojęciach. Pojęcie odnosi się do rzeczy materialnych i niematerialnych, ich własności a także zdarzeń i procesów, w które są zaangażowane reprezentowane przez pojęcie obiekty. Pojęcie opisuje pewną jednorodną grupę bytów z określonego punktu widzenia. Człowiek wykształcony posiada bogaty zbiór pojęć o wielu rzeczach i procesach, co warunkuje jego poprawne rozumienie rzeczywistości. Rozumiemy takie pojęcia jak: ojciec, matka, szkoła, droga itd.

Pojęć nie należy utożsamiać z terminami, którymi je określamy. Terminy (nazwy pojęć) są różne, ale pojęcia rzeczy mamy takie same lub przynajmniej podobne. Przykładowo na określenie ciała niebieskiego, które świeci w dzień używamy różnych słów (terminów) w różnych językach. Jednakże pojęcie, określające istotę tego ciała, to czym ono jest w układzie słonecznym, jest jedno (identyczne w różnych językach i kulturach), nawet jeśli przypisywano mu w starożytności błędne miejsce w systemie słonecznym, ulegając złudzeniu ruchu ciał niebieskich. Podobnie jest z innymi pojęciami takimi jak ojciec, matka, małżeństwo czy tez pojęciami ekonomicznymi jak popyt, podaż, pieniądz, gospodarka, przedsiębiorstwo, organizacja, dyrektor. Pojęciowe ujmowanie świata (tzw. konceptualizacja) jest jednym z podstawowych procesów poznawczych.

Rola pojęć w procesie poznania świata, a zatem formułowania wiedzy jest nie do przecenienia. Pojęcia są narzędziami (instrumentami), za których pomocą poznajemy świat i ujmujemy zdobytą wiedzę w pewien system poznawczy. Pojęcia pełnią zatem rolę repozytoriów wiedzy, zasymilowanej przez naszych poprzedników. Osoby rozumiejące pojęcia, którymi się posługują, posługują się wiedzą w nich zawartą, bez konieczności objaśniania.

Pojęcia nie są bynajmniej czymś wyizolowanym, przeciwnie pojęcia wiążą się z innymi tworząc sieć (siatkę) pojęciową odnoszoną do danego fragmentu rzeczywistości (conceptual framework), a także danej dziedziny wiedzy. Wiele dziedzin wiedzy precyzując pojęcia używane potocznie, powstałe dzięki codziennemu doświadczeniu ludzi, stworzyło własny, zazwyczaj spójny system (układ, siatkę) pojęciowy 

Wiedza protokolarna (obserwacyjna, faktograficzna)

Wyróżnić możemy dwa rodzaje wiedzy protokolarnej (obserwacyjnej):

  • wiedza faktograficzna szczegółowa,
  • faktograficzna uogólniona.

Wiedza ta w organizacjach jest zapisywana zazwyczaj odpowiednio w bazach danych i hurtowniach danych.

Przykładem wiedzy protokolarnej (faktograficznej) są zapisy:

  • Jan Kowalski kupił telewizor za 2275zł w dniu 23.09.2010 r.
  • Jan Kowalski jest właścicielem telewizora o wartości 2275 zł zakupionego w dniu 23.09.2010 r.

Pierwsze zdanie przedstawia zdarzenie, że Pan Kowalski kupił telewizor. Drugie zdanie przedstawia pewien stan w rzeczywistości, stan faktyczny, jaki jest to, że Pan Kowalski jest właścicielem zakupionego telewizora.

Fakty mogą być w różny sposób przedstawione. Powyższa reprezentacja wykorzystuje język naturalny i zapis w postaci tekstu. Można zapisać ją w postaci zestawu danych (record), np. [Jan, Kowalski, telewizor, 2375, 23.09.2010] i zapisać w bazie danych, w tabeli o strukturze zapisu <imie, nazwisko, towar, cena, data-zakupu>.

Wykorzystując wiele zapisów w bazie danych można uogólnić wiedzę o zakupach, a także prowadzić rozumowania wykorzystując posiadaną wiedzę. Przykładem uogólnienia jest sformułowanie Jan Kowalski robi zakupy w naszym sklepie zazwyczaj w soboty. Innym uogólnieniem faktu zakupów jest wartość sumaryczna zakupów Jana Kowalskiego w poszczególnych dniach, miesiącach, latach. Tego typu wiedzę zapisuje się w hurtowniach danych, tworzonych na potrzeby analizy biznesu.

Wiedza wyrażona w postaci odrębnych pojęć i faktów jest zatomizowana. Nasza wiedza ujmuje także zależności pomiędzy faktami oraz pojęciami. Przedstawiane są one również w różnorodnej postaci, Przykładami metod reprezentacji są: sieci semantyczne, mapy wiedzy, schematy Ischikawy, wykresy Gantta itd.

Wiedza proceduralna (wiedza o procesach)

Wiedza o rzeczywistości dotyczy nie tylko stanów, ale także zdarzeń i procesów. Jak już powiedzieliśmy zdanie „Jan Kowalski jest właścicielem telewizora o wartości 2275 zł zakupionego w dniu 23.09.2010 r.” przedstawia pewien stan a zdanie „Jan Kowalski kupił telewizor za 2275 zł w dniu 23.09.2010 r.” opisuje zdarzenie, zakup telewizora. Ciąg zdarzeń stanowi proces.  Wiedza o procesach (a niekiedy i o ich stanach) nazywana jest wiedzą proceduralną.

Wiedzę proceduralną zapisuje się w różnorodny sposób. Do tego celu używa się diagramów procesów, reguł, ale także tekstu w języku naturalnym. Znamy wiele narracji opisujących zdarzenia i procesy, jakie miały miejsce w odległej lub nieodległej przeszłości.