Wiedza jawna i niejawna

Polanyi dostrzegł, że istnieje wiedza, której człowiek nie uświadamia sobie. Wyróżnił dwa rodzaje wiedzy:

  • niejawną (niewyartykułowaną, niewyraźną) (tacitknowledge), istniejącą tylko w umyśle człowieka, który ją posiada, wytworzoną w wyniku doświadczenia i nie w pełni uświadomioną („wiem, że umiem to”), przejawiającą się tylko poprzez umiejętne działanie,
  • jawną (wyraźną, wyartykułowaną, wydobytą) (explicite knowledge, formal knowledge) wyrażoną w postaci znakowej i zapisanej na nośnikach wiedzy.

Termin tacit pochodzi od łacińskiego terminu tacitum, tzn. sekretny, ukryty, tajemny. W literaturze można też spotkać inne określenia wiedzy niejawnej, np. wiedza cicha, ukryta, które są niezbyt trafne. B. Wawrzyniak proponuje, aby posługiwać się terminami również nie do końca oddającymi istotę tych rodzajów (a raczej sposobu dostępności) wiedzy, odpowiednio: „wiedza spersonalizowana” i „wiedza skodyfikowana”. W opracowaniu najczęściej będziemy się posługiwać terminami „wiedza jawna” i „wiedza niejawna”.

M. Polanyi zajmujący się istotą twórczości w latach 50. ubiegłego wieku istnienie wiedzy niejawnej dostrzega w tym, że wiemy więcej niż potrafimy powiedzieć . Polanyi trafnie zauważył, że ludzie zdobywają wiedzę poprzez jej aktywne tworzenie i organizowanie własnych doświadczeń. Wiedza jawna, którą wyrażają w słowach i liczbach stanowi tylko „wierzchołek lodowej góry” pełnego zasobu wiedzy. Koncepcja wiedzy niejawnej w ujęciu M. Polanyi opiera się na trzech tezach:

  1. prawdziwego odkrycia nie można dokonać przy użyciu wyartykułowanych zasad i algorytmów,
  2. wiedza jest powszechnie osiągalna, ale w przeważającej mierze ma charakter osobisty,
  3. cała wiedza jest niejawna albo od niej pochodzi.

Wiedza niejawna jest ważnym rodzajem wiedzy. Jest to wiedza niewyrażona expresis verbis w sposób znakowy (np. słownie) przez jej posiadacza, gdyż trudno jest wyrazić ją za pomocą języka, osoba posiadająca ją nie potrafi tego zrobić. Jest ona zawarta w osobistym doświadczeniu jej właściciela. Jej tworzenie zależy od tak nieuchwytnych cech, jak osobiste przekonania, nastawienia i wartości. Wiedza niejawna jest indywidualna, specyficzno-kontekstowa, trudna do wyartykułowania, sformalizowania i zakomunikowania. Ma zatem charakter subiektywny, oparty na doświadczeniu (zmysłach), bardziej związany z praktyką. Jest tworzona „tutaj i teraz”, tzn. w określonym kontekście.

Jedną z charakterystycznych cech wiedzy jest to, że jej wykorzystywanie w toku rozwiązywania problemów przez osobę lub zespół osób prowadzi do nowej wiedzy. Nowa wiedza – początkowo zazwyczaj niejawna – poprzez dokumentowanie doświadczeń, a następnie ich udostępniane (poprzez pocztę elektroniczną, prezentacje, publikacje, bazy danych itp.) staje się wiedzą jawną (sformalizowaną) wyrażoną w sposób znakowy (symboliczny). Wiedza sformalizowana w postaci zasobów tradycyjnych lub elektronicznych jest używana przez inne osoby do rozwiązywania nowych problemów. Ważną umiejętnością inżyniera wiedzy jest pozyskiwanie wiedzy od osób, które uważamy za ekspertów w danej dziedzinie, gdyż taką wiedzę (ekspertów a nie dyletantów) uważamy za wartościową. Proces ten bywa określany różnymi terminami, m.in.: pozyskiwanie, uzewnętrznianie, uświadamianie, wydobywanie wiedzy.

Wiedza jawna to wiedza wydobyta ze świadomości człowieka i wyrażona w określonej formie. W tym sensie mówi się, że jest to wiedza sformalizowana (uformowana), gdyż jej wydobycie ze świadomości człowieka, uzewnętrznienie, powoduje nadanie jej określonej formy. Formy, jakie można nadać wiedzy, inaczej mówiąc sposób, w jaki można ją reprezentować, są różnorodne. Wiedza jawna (skodyfikowana) nadaje się do przekazywania za pomocą sformalizowanego i usystematyzowanego języka naturalnego lub sztucznego. Wiedza dostępna może być zatem wyrażona także w języku formalnym, przy zastosowaniu reguł gramatyki, formuł matematycznych, zestawień itp. Ten rodzaj wiedzy może być przekazywany między jednostkami w sposób sformalizowany i prosty. Jest to typ wiedzy dominujący w zachodniej tradycji filozoficznej.