Wiedza, informacja i dane

Termin „wiedza” używa się niekiedy zamiennie z terminami „informacja i dane”. Czyni się tak ze względu na ich bliskość znaczeniową. Rozróżnienie danych, informacji i wiedzy jest kluczowym problemem dla właściwego dyskursu nad stosowaniem nowoczesnych technologii informacyjno-komunikacyjnych. Brak konsensusu w literaturze przedmiotu odnośnie do tego, jak odróżniać dane, informacje oraz wiedzę wynika w dużym stopniu z tego, że poddaje się je różnym interpretacjom, dostosowującym – zgodnie z przyjętymi zwyczajami naukowymi – ich zakres do rozpatrywanych zadań badawczych. Sporo nieporządku terminologicznego i pojęciowego wynika nie tylko ze złożoności rozpatrywanej materii czy zasadnego upraszczania rozpatrywanej problematyki, ale także z niefrasobliwości niektórych autorów i niedoceniania przez nich znaczenia/użyteczności precyzyjnej bazy pojęciowej i terminologii.

Pogłębienie słownikowego sformułowania istoty wiedzy wnosi odróżnienie wiedzy od danych i informacji przeprowadzone na gruncie semiotyki. Interesujące rozróżnienie rozpatrywanych pojęć na potrzeby informatyki i jej zastosowań w organizacjach uzyskuje się odnosząc je do pojęcia znaku stosowanego w semiotyce (teorii znaków). Poprzez uchwycenie określonych związków semiotycznych znaki (reprezentacje rzeczywistości) mogą być wyodrębnione jako dane, informacja lub wiedza. Takie ujęcie wiedzy przyjmują m.in. R. Stamper i P. Beynon-Davies.

Zgodnie z przyjętą semiotyczną eksplikacją pojęcia danych, informacji i wiedzy (zob. tab. 1), dane są reprezentacjami obiektów świata zewnętrznego wybranymi ze względu na potrzeby zapamiętania określonych faktów, zdarzeń, prawidłowości itp. lub ze względu na łatwość ich przetwarzania (np. reprezentacja cyfrowa, a nie literowa liczb). Aby uzyskać informację, tj. dane wraz z ich znaczeniem (sensem), dane muszą być zinterpretowane, odniesione do tego co reprezentują. Rozpatrując odwrotny proces zauważa się, że aby zapisać informację lub wiedzę należy dobrać odpowiednią jej reprezentację, tzn. przedstawić ją w postaci danych. Proces interpretacji danych wymaga posiadania określonej wiedzy o opisywanym świecie i o języku, w którym dane są zapisane. Wiedza pełni zatem aktywną rolę w procesie interpretacji danych, nadawania im znaczenia (sensu).

Tabela 1 Semiotyczna eksplikacja pojęć danych, informacji i wiedzy

Pojęcie

Poziom
analizy

Relacja

Treść pojęcia

1

2

3

4

Dane

Syntaktyka

Między znakami

Rozpatruje się związki znaków ze sobą abstrahując od związków znaków z ich odpowiednikami w świecie. Istotna jest więc tylko relacja między znakami. Relacja ta jest zatem relacją jednowymiarową

Informacja

Semantyka

Między znakami a ich znaczeniami

Uwzględnia się znaczenie znaków, tzn. treść, którą niosą znaki (dane) w komunikacie (przekazie). Istotny jest związek zbioru znaków o określonej strukturze ze znakowaną rzeczywistością (treścią przekazu)

Wiedza

Pragmatyka

Między znakami a ich użytkownikami i ich użyciem w określonym kontekście

Uwzględnia się użytkowników, którzy ustalają cele wymaganych działań w określonej sytuacji (kontekście podejmowanych działań). Bierze się pod uwagę trzeci wymiar analizy znaków – celowość ich użycia oraz zależność ich sensu od kontekstu i użytkowników znaków

Informacja staje się elementem – kwantem (jednostką) – wiedzy, gdy dołączy się ją do posiadanej wiedzy. Zbiór wiedzy dotyczy konkretnego użytkownika (grupy użytkowników) i określonego działania (obszaru aktywności). Jednakże wiedza nie zawsze ma zewnętrzną reprezentację znakową. Dotyczy to tzw. wiedzy niejawnej, zawartej w umyśle człowieka i uświadamianej przez jej posiadacza, lecz trudnej do wyartykułowania. Zagadnienie to wyjaśniono szerzej w dalszej części rozważań.

Istotę przedstawionego rozróżnienia danych, informacji i wiedzy ilustrują następujące przykłady zadań:

  • Mamy informację, że temperatura wynosiła wczoraj 5 stopni. Dowiadujemy się, że dzisiaj wynosi dziesięć stopni. Chcemy wiedzieć, ile wynosiła temperatura w ciągu tych dni?
  • Otrzymaliśmy informację, że wczoraj sprzedano towar za 5 zł. A dzisiaj sprzedano go za 10 zł. Chcemy dowiedzieć się, ile sprzedano towaru? Jakie są wyniki sprzedaży? Ile wyniosła sprzedaż?
  • Student wczoraj otrzymał ocenę 5, dzisiaj ocenę 3. Jaki uzyskał wynik? Czy jest to dobry student?

Zadania te mogą się wydawać prostymi zadaniami arytmetycznymi, w których trzeba dokonać przetworzenia dostępnych w zadaniu informacji. Jednak zauważmy, że nie da się ich rozwiązać automatycznie bez ustalenia pewnego kontekstu, bez ich odniesienia do określonej wiedzy, nie zawartej bezpośrednio w sformułowaniu zadania. Oczywiście wykształcony człowiek radzi sobie z nimi bez problemu. Jednakże potraktowanie tych zadań, we wszystkich trzech przypadkach jako operowanie na znakach liczb (cyfrze 5, 10, 3) w ten sam sposób prowadzi do błędnych rozwiązań. Analizując te zadania zauważamy, że nie zawsze 5 (wczoraj) i 10 (dzisiaj) jest równe piętnaście. W poszczególnych zadaniach spójnik „i” trzeba traktować inaczej niż sumowanie arytmetyczne. Interpretacja podanych w przykładzie informacji wymaga określonego zbioru wiedzy, do której musi być dołączona informacja o temperaturze, sprzedaży czy też uzyskanych ocenach, aby była przydatna do uzyskania poprawnej wiedzy. Ponadto trzeba wiedzieć i to, że obliczenia są dokonywane w systemie dziesiętnym, a nie np. szesnastkowym. Poprawne wykonanie tych zadań wykracza poza wiedzę z arytmetyki, wymaga wiedzy o świecie.

Przedstawione przykłady ilustrują to, że wyciągając wnioski z otrzymanej informacji i posiadanej wiedzy, i w świetle posiadanego doświadczenia i umiejętności, dołączamy informację do posiadanej wiedzy przekształcając ją lub tworząc nową. Można zatem uznać że:

nowa wiedza = informacje + kontekst (wiedza znana) + doświadczenie
w przetwarzaniu wiedzy (informacji).

Podana „definicja” pokazuje, że tworzenie wiedzy jest realizowane w określonym kontekście poznawczym, tzn. na gruncie posiadanej już wiedzy, stosowanej do „interpretacji” rozpatrywanych informacji, które poszerzają lub modyfikują posiadaną wiedzę.