Inne klasyfikacje wiedzy

Wyróżnione typy wiedzy można zgrupować w dwie ogólniejsze kategorie:

  • wiedzę podstawową (fundamentalną),
  • wiedzę interpretacyjną.

Wiedzą podstawową (fundamentalną) jest wiedza rozpatrywana jako podstawowa dla danej dziedziny rzeczywistości (systemu). Zazwyczaj jest ona wyrażana w specyficznym języku nauki zajmującej się badaniem danej dziedziny i wykorzystywana we wnioskowaniu o dziedzinie. Ten rodzaj wiedzy opisuje:

  • sposób budowy rozpatrywanego fragmentu rzeczywistości (systemu
  • sposób działania składników systemu i ich współpracy ze sobą,
  • stany (zmienne i wartości parametrów) poszczególnych elementów,
  • reguły (zasady) i prawa kierujące działaniami.

Na wiedzę podstawową składają się:wiedza strukturalna, wiedza behawioralna, wiedza sytuacyjna, wiedza przyczynowa.

Przyjmiemy następujące epistemologiczne typy wiedzy podstawowej, z których każdy ujmuje inny aspekt modelowanej rzeczywistości:

  1. wiedza strukturalna – o topologii systemu
  2. wiedza behawioralna – o działaniach komponentów systemu, formułowana w kategoriach powiązań wejść i wyjść każdego komponentu.
  3. wiedza sytuacyjna – o stanach i zmianach stanów.
  4. wiedza przyczynowa – o przyczynach określonych stanów i ich zmian.

Z punktu widzenia analityka jako wiedzę podstawową w analizie finansowej można uznać np. wiedzę zawartą w bilansie firmy. Wiedza ta odzwierciedla stan firmy w określonym momencie lub zbiorze momentów czasu. Aby wykorzystać bilans traktowany jako model firmy np. w procesie diagnozowania wybranego przedsiębiorstwa niezbędne jest uzupełnienie go o wiedzę umożliwiającą zinterpretowanie pozycji bilansowych, umożliwiającą m.in. odniesienie wartości bilansowych do szczególnej sytuacji. W procesie diagnostycznym są więc wykorzystywane tradycyjne wskaźniki analityczne struktury bilansu i finansowe oraz dodatkowa wiedza, która pozwala na wyprowadzanie diagnozy sytuacji finansowej organizacji gospodarczej.

Wiedza interpretacyjna to wiedza wyprowadzona z subiektywnej interpretacji wiedzy fundamentalnej w kategoriach funkcji i celów komponentów rozpatrywanej dziedziny. Składają się na nią: wiedza funkcjonalna, teleologiczna (celowościowa), wiedza ekspercka.

Wiedzę interpretacyjną wyprowadza się z wiedzy fundamentalnej poprzez wykładnię znaczenia poszczególnych elementów systemu w kategoriach funkcji i celów całego systemu. Mówiąc np. „komponent X jest przeznaczony do...” akcentujemy związek między komponentem systemu (jego strukturą i działaniem) a celem, który może być inny dla takich samych komponentów nawet w tym samym systemie

Funkcję można traktować jako abstrakcję działania, określającą rolę danego komponentu w systemie. Model funkcyjny (funkcjonalny) dostarcza bardziej ogólnej (abstrakcyjnej) „topologii przyczynowej” systemu niż model działania (behawioralny). Korzystając z wiedzy funkcjonalnej w procesie diagnozowania można udzielić odpowiedzi na pytania: „dlaczego system nie działa prawidłowo?” lub „jaka funkcja systemu nie jest realizowana prawidłowo?”, zamiast odpowiedzi „który element systemu nie działa prawidłowo?” uzyskiwanej za pomocą modelu podstawowego. Wiedza funkcjonalna umożliwia zatem lepsze zrozumienie działania systemu i wygenerowanie wyjaśnień diagnostycznych bliższych myśleniu ekonomisty niż diagnoza w kategoriach elementów strukturalnych systemu.

Wiedzą teleologiczną (celowościową) nazywa się specyfikację celów systemu ustalonych przez jego projektanta. Zakłada się, że cele systemu osiąga się za pomocą procesów elementarnych i zjawisk. Wiedzą teleologiczną jest wiedza o:

  • celach systemu,
  • warunkach działania, które zapewniają poprawne funkcjonowanie systemu pozwalając na osiągnięcie założonych celów.

Warto zauważyć, że o ile wszystkie artefakty osiągają swoje cele poprzez procesy pierwotne i/lub zjawiska, nie wszystkie cele muszą być bezpośrednio związane z procesami lub zjawiskami materialnymi (ekonomicznymi i/lub fizycznymi). W rzeczywistości niektóre cele często są formułowane na poziomie informacji, tj. dotyczą pozyskiwania, przetwarzania i dystrybucji informacji niezależnie od procesów materialnych.