Cechy wiedzy

Ze względu na dopuszczalne źródła poznania świata wyróżnia się wiedzę racjonalną (zgodną z krytycznie usposobionym rozumem i doświadczeniem) oraz irracjonalną (dopuszcza się również źródła pozaracjonalne, np. emocjonalne, wolitywne, wiedzę nadprzyrodzoną). S. Kamiński wyróżnił trzy typy wiedzy racjonalnej [Kami81]: potoczną (zdroworozsądkową), naukową oraz mądrościową – najwyższą, najbardziej podstawową i ostatecznie ugruntowaną. Jak dotychczas informatycy charakteryzując wiedzę i źródła jej pochodzenia rzadko zwracają uwagę na tego rodzaju cechy wiedzy.

Zależnie od sposobu uzyskiwania wyróżniono wiedzę systematyczną (planowo zdobywaną) oraz niesystematyczną (zdobywaną spontanicznie i dorywczo). Zależnie od metod uzyskiwania wyróżnia się wiedzę dedukcyjną (niezawodnie wywnioskowaną z apriorycznie przyjętych przesłanek metodami dedukcji), indukcyjną (wyjaśniającą fakty, które są dane w doświadczeniu, metodą indukcji) oraz abdukcyjną (wyjaśniającą hipotezy poprzez rozumowania abdukcyjne). Podobnie jak w przypadku źródeł poznania świata jak dotychczas informatycy charakteryzując wiedzę i źródła jej pochodzenia rzadko zwracają uwagę na tego rodzaju charakterystyki wiedzy.

Z uwagi na przedmiot poznania wiedza może być ogólna (wieloaspektowa) lub specjalistyczna (jednoaspektowa). Wyróżnia się również wiedzę teoretyczną (wyjaśniającą, dlaczego jest tak lub było) oraz praktyczną (uzasadniającą, dlaczego należy działać tak, a nie inaczej). Charakterystyka ta jest często brana pod uwagę, zwłaszcza w procesie modelowania wiedzy.

Istotne jest także wyróżnienie wiedzy a priori oraz a posteriori. Żeby zrozumieć różnicę pomiędzy tymi charakterystykami wiedzy trzeba ją odnieść do działania. Wiedza a priori odnosi się do zasobu wiedzy przed rozpoczęciem działania (procesu poznawczego). Wiedza a posteriori to wiedza wynikowa, rezultat podjętych działań.

Wiedzę organizacji gospodarczej można także rozpatrywać z punktu widzenia dziedziny, której dotyczy. W tym kontekście mówi się o wiedzy z dziedziny finansów, polityki kadrowej itp. Charakterystyka wiedzy w odniesieniu do dziedziny to jeden z najczęstszych aspektów analizy i opisu wiedzy, stosowany przez inżynierów wiedzy.

Wiedza może występować w postaci proceduralnej i deklaratywnej. To rozróżnienie jest istotne dla informatyka, zwłaszcza w kontekście analizy możliwości jej przetwarzania przez automaty.

Przedstawiona charakterystyka wiedzy nie jest ani bezdyskusyjna, ani ostateczna. Można spotkać jeszcze inne kryteria opisu właściwości wiedzy. Dla uzupełnienia omówionych cech wiedzy w tab. 1 przedstawiono przegląd właściwości (cech) wiedzy.

Tabela 1. Zestawienie właściwości (cech) wiedzy

Cecha wiedzy Zakres/definicja rodzaju wiedzy
Postać Niejawna
Jawna
Typ Proceduralna
Deskryptywna
Dziedzina Dziedzina, w której wiedza jest stosowana
Stosowalność Od lokalnej do globalnej
Poziom zarządzania Operacyjny/taktyczny/strategiczny
Zastosowanie Praktyczna
Teoretyczna
Dostępność Od publicznej do prywatnej
Poprawność Poziom trafności (accuracy) lub wiarygodności (certainty)
Biegłość Poziom ekspertyzy wbudowanej w wiedzę
Źródło wiedzy Pochodzenie wiedzy
Wielopoziomowość Wiedza
Metawiedza
Meta-metawiedza
Ogólność Od konkretnej do ogólnej
Mierzalność Poziom, do jakiego wiedza może być mierzalna
Programowalność Poziom, na jakim wiedza jest łatwa do przekazu lub użycia

Wynikiem działań wiedzotwórczych mogą być różne elementy wiedzy. Jedną z podstawowych cech wiedzy jest jej wielopoziomowość i granulacja. Powiązanie elementów wiedzy może być różnorodne.